چرا زنان برخلاف بسیاری از حیوانات پریود می‌شوند؟

به غیر از انسان‌ها و خویشاوندان نزدیک ما، تنها حیواناتی که پریود می‌شوند، حشره‌خوارهای جهنده و خفاش‌های خاص هستند. چرا تنها در این گونه‌ها فرگشت (تکامل) یافته‌ است؟

اولین زمانی که پریود شدم تنها ۱۱ سال داشتم. در چند سال اول، پریودهایی که داشتم نه تنها باعث خجالت‌های گاه و بی‌گاه من میشد، بلکه به طرز مشقت‌باری دردناک بودند. من با کمک یک کیسه آب گرم در تخت‌خوابم دراز می‌کشیدم، درحالی که نه می‌توانستم حرکت کنم و  نه حتی نفس بکشم و با تعجب از خود می‌پرسیدم: چرا من؟ البته، من تنها نبودم، بیشتر زنان پریود می‌شوند. اما اکثر حیوانات ماده مانند ما به بیرون خونریزی نمی‌کنند؛ حتی در بین آن‌هایی که مانند ما زنده‌زا هستند، تنها تعداد انگشت‌شماری از گونه‌ها، قاعدگی را پشت سر می‌گذارند. بنابراین قاعدگی تنها ناگوار و دردسرآور نیست، بلکه برای ما معما نیز می‌باشد. چرا اصلاً پریود می‌شویم؟ و اگر قاعدگی ایده و روش بسیار خوبی است، پس چرا بیشتر حیوانات دیگر قاعده نمی‌شوند؟


بیشتر بخوانید: چرا هیچ گونه‌‌ی جانوریِ سه‌پا وجود ندارد؟


رحم
هر ماه آستر رحم ضخیم شده و به چند لایه تقسیم می‌شود

قاعدگی بخشی از چرخه تناسلی زنان است. هر ماه، در پاسخ به هورمون‌های تناسلی-که عمدتاً استروژن و پروژسترون هستند- رحم یک زن برای بارداری آماده می‌شود. پوشش داخلی رحم، که به نام آندومتر (یا آندومتریوم) شناخته می‌شود، آماده می‌شود تا سلول تخم (رویان) را در خود جای دهد. آندومتر، ضخیم شده و به دلایل مختلفی تقسیم می‌شود و شبکه گسترده‌ای از رگ‌های خونی را توسعه می‌دهد. اگر زن باردار نشود، سطح پروژسترون فروکش می‌کند، سپس بافت آندومتر ضخیم به همراه رگ‌های خونی خود، شروع به ریزش می‌کند و از طریق واژن عبور کرده و خارج می‌شود. این خونریزی همان قاعدگی است. به طور میانگین زنان در طی ۳ تا ۷ روز از قاعدگی، ۳۰ تا ۹۰ میلی‌لیتر از مایعات را از دست می‌دهند. ما از این موضوع مطلعیم، چراکه دانشمندان به زنان، پَدها و تامپون‌هایی داده‌اند که از قبل وزن شده‌اند و پس از استفاده، آن‌ها را دوباره وزن می‌کنند. بیشتر در نگاه اول فرآیندی بی‌فایده به نظر می‌رسد، در نتیجه بسیاری سعی کرده‌اند توضیح دهند که چرا این کار را می‌کنیم. کاترین کلنسی، انسان‌شناس از دانشگاه ایلینوی در اِربانا می‌گوید:

برخی از حدس و گمان‌های اولیه این بود که قاعدگی سموم بدن را دفع کرده و از بین می‌برد.

آندومتر
آستر رحم یا آندومتریوم در ضخیم‌ترین شکل خود

بخش عمده‌ای از پژوهش‌ها در اوایل دهه ۱۹۰۰ میلادی در سنگری از تابوها علیه قاعدگی زنان به خود رنگ گرفته بودند که حتی برخی از آ‌ن‌ها امروزه نیز مصرانه در ذهن‌ها جای گرفته‌اند. برای مثال بِلا شیک، پزشکی محبوب در سال ۱۹۲۰ واژه “مِنوتوکسین” را ابداع کرد. او آزمایشی طراحی کرد که در آن زنانی که پریود می‌شدند و زنانی که پریود نمی‌شدند، به نگهداری از گل‌ها پرداختند. شیک نتیجه گرفت زنانی که پریود می‌شوند، از پوست خود مواد سمی دفع کرده‌اند که باعث شد تا گل‌ها پژمرده شوند. این منوتوکسین‌ها به گفته شیک، رشد مخمر‌ را نیز متوقف کرده و مانع از وَر آمدن خمیر شده است. شیک مسلم فرض کرد که منوتوکسین‌ها ممکن است در عرق زنانی که پریود می‌شوند نیز رسوخ کند. دیگران نتایج او را تأیید و استنتاج کردند که سموم زنانی که پریود می‌شوند، می‌تواند گیاهان را پژمرده و آبجو، شراب و ترشیجات را خراب و فاسد کند. کلانسی می‌گوید:

در این برهه از زمان، این پنداشت وجود داشت که زنان افتضاح و منزجرکننده هستند. مشکل این است که آن‌ها سعی کردند تا به گفتن این قبیل حرف‌ها تا دهه ۷۰ میلادی ادامه دهند.


بیشتر بخوانید: چرا به دام عشق می‌افتیم؟


در واقعیت، کلانسی اظهار می‌کند که بیشتر این پژوهش‌ها بد طراحی شده بودند، بنابراین آن‌ها براستی نشان نمی‌دهند که منوتوکسین‌ها وجود دارند. در سال ۱۹۹۳، فرضیه بسیار متقاوتی در باب عملکرد قاعدگی توجه اذهان عمومی را تسخیر کرد. پس از این، مارگی پروفِت، از دانشگاه کالیفرنیا، برکلی اظهار داشت که عملکرد قاعدگی این است که “از ما در برابر پاتوژن‌‌هایی (بیماری‌زاها) که توسط اسپرم‌ها به رحم منتقل می‌شوند، محافظت کند. کلانسی می‌گوید:

به جای گفتن اینکه زنان کثیف هستند، او اظهار نمود که این مردانند که کثیف می‌باشند. ما نیاز داریم تا چرکی و کثافت مردان را بر طرف کنیم تا احتمال ابتلا به بیماری‌های مقاربتی را کاهش دهیم.

ایده پروفت به دلیل فقدان شواهد کافی به سرعت زمین‌گیر شد. به عنوان مثال، پیشبینی می‌کرد که ارگانیسم‌های بیماری‌زا در رحم زنان پیش از قاعدگی، بیشتر از بعد آن می‌باشد. اما این فرضیه اثبات نشد. حتی برخی از پژوهش‌ها حاکی از آن بودند که قاعدگی خطر عفونت را افزایش می‌دهد، زیرا باکتری‌ها در خونی که سرشار از آهن، پروتئین و قند است، رشد می‌کنند. علاوه بر این، در زمان قاعدگی مخاط کمتری در اطراف گردن رحم (یا دهانه رحم) وجود دارد و ورود باکتری‌ها را به داخل آسان‌تر می‌کند. پروفت پیشبینی دیگری کرد؛ اگر ماده‌های یک گونه با چندین شریک جنسی جفت‌گیری کنند، باید خونریزی بیشتری کنند، چراکه آن‌ها در معرض خطر بیشتر ابتلا به بیماری‌های ناشی از انتقال اسپرم هستند. اما دانشمندان هیچ ارتباطی بین بی‌بند و باری و بیقیدی در امور جنسی زنان و خونریزی قاعدگی نیافتند. یکی از منتقدین پیشتاز پروفت، بِوِرلی اِستراسمن، انسان‌شناس از دانشگاه میشیگان اَن‌آربر می‌باشد. استرسمن ایده خود را این چنین مطرح کرد که اگر می‌خواهیم درک کنیم که چرا قاعدگی رخ می‌دهد، باید بدانیم که چرا رحم حیوانات، چرخه‌های تولیدمثلی را پشت سر می‌گذارد: نه تنها انسان‌ها، بلکه سایر پستانداران نیز همینطور.

سایر پستانداران ماده، درست همانند زنان، دیواره داخلی رحم‌شان را شکل می‌دهند. اگر باردار نشوند، آن‌ها این مواد را دوباره جذب کرده یا خونریزی می‌کنند. به استدلال استراسمن، برای حفظ و نگهداری از یک لایه ضخیم و پر از خون در داخل رحم، انرژی زیادی مورد نیاز است. در واقع به نظر می‌رسد با فروریختن و رشد مجدد این آستر، انرژی کمتری مصرف می‌شود. استراسمن می‌گوید:

من از اقتصاد انرژی استفاده کردم، در واقع نه برای توضیح خونریزی، بلکه توضیح دهم چرا این چرخه در درجه اول وجود دارد.

سپس این مسئله مطرح می‌شود که آیا زنان می‌توانند تمام خون را به طور مؤثری بازجذب کنند. اگر بیش از حد باشد، ممکن است ساده‌تر باشد که پریود شوند. استراسمن در ادامه افزود:

این واقعیت که خونریزی در برخی از گونه‌ها وجود دارد، نوعی سازگاری نیست، بلکه اثری جانبی از آناتومی و فیزیولوژی گونه است.


بیشتر بخوانید: آیا در قلمرو حیوانات همجنسگرایی وجود دارد؟


استراسمن معتقد بود که قاعدگی تنها یک محصول و فرآورده جانبی است تا چیزی که فرگشت طرفدار آن باشد. او در اظهار نظر خود تنها نبود. کالین فین از دانشگاه لیورپول در انگلستان، سپس چیزی مشابه را در سال ۱۹۹۸ پیشنهاد داد. عقیده وی این بود که قاعدگی یک نتیجه و پیامد ضروری از نحوه فرگشت رحم می‌باشد، نه راهی برای صرفه‌جویی در انرژی، همانطور که استراسمن گفته بود. به گفته فین، رویان‌ها (جنین‌ها) با عمیق‌تر فرو رفتن در بافت مادر، باعث می‌شوند تا آستر رحم با ضخیم شدن و تشکیل لایه‌های جدید، از خود در برابر رویان دفاع کند. این آستر ضخیم کاملاً پذیرای رویان است، اما فقط برای چند روز. پس از آن اگر زن باردار نباشد، باید از این آستر خلاص شد. هر دو ایده شُسته و رفته هستند. برای فهمیدن حقیقت، باید حیواناتی که قاعدگی دارند و آن‌هایی که ندارند را با هم مقایسه کنیم.

رویان
رویان‌ها خود را در دیواره رحم می‌کارند

به غیر از انسان‌ها، بیشتر حیواناتی که قاعدگی دارند، پریمات‌ها هستند، گروهی که شامل میمون‌ها، ایپ‌ها و همچنین انسان‌ها می‌شود. بیشتر میمون‌هایی که در آفریقا و آسیا زندگی می‌کنند، مانند ماکاک رِزوس (Rhesus macaque)، قاعده می‌شوند. میمون‌های بزرگ نیز پریود می‌شوند. خونریزی قاعدگی در شامپانزه‌ها و گیبون‌ها به راحتی قابل تشخیص است. با این حال، گوریل‌ها و اورانگوتان‌ها خونریزی کمتری دارند. بنابراین قاعدگی تنها در بازرسی و معاینه دقیق مشهود است. پریمات‌های دیگر مانند میمون‌های شبگَرد، ممکن است که قاعدگی داشته باشند، اما شواهد بسیار کمی وجود دارد. به غیر از خویشاوندان نزدیک ما، قاعدگی به طور مستقل در دو گروه دیگر فرگشت یافته است: برخی از خفاش‌ها و حشره‌خوارهای جهنده

ماکاک‌های رزوس
قاعدگی ماکاک‌های رزوس بسیار شبیه به انسان‌ها می‌باشد

جان جِی رَسوایلر، پروفسور بازنشسته از دانشگاه ایالتی نیویورک و متخصص در زمینه تولیدمثل خفاش‌ها می‌گوید:

خفاش‌هایی که قاعده می‌شوند متعلق به دو خانواده هستند: خفاش‌های دُم‌آزاد و خفاش‌های برگ‌بینی.

قاعدگی در این گونه‌ها شبیه به انسان است، برای مثال خفاش‌های میوه‌ی دم‌کوتاه چرخه‌هایی دارند که تقریباً ۲۱ تا ۲۷ روز طول می‌کشد؛ تقریباً به همان اندازه انسان‌ها. همچنین به نظر می‌رسد که قاعدگی آن‌ها تقریباً به همان اندازه‌ انسان‌ها طول می‌کشد. با این وجود، خونریزی در خفاش‌ها همانند انسان‌ها به وضوح دیده نمی‌شود. رسوایلر می‌گوید:

این قابل درک است چراکه خفاش‌هایی که قاعده می‌شوند، حیوانات بسیار کوچک‌تری هستند و رگ‌های خونی کوچکتری به آستر و پوشش رحم‌شان خون‌رسانی می‌کند.

خفاش دم‌کوتاه سِبا
خفاش دم‌کوتاه سِبا قاعده می‌شود

به نظر می‌رسد لیست حیواناتی که قاعدگی دارند، بسیار کوتاه است:

  • انسان‌ها
  • میمون‌ها
  • اِیپ‌ها
  • خفاش‌ها
  • حشره‌خوارهای جهنده

بیشتر بخوانید: چرا سکس و تولیدمثل جنسی وجود دارد؟


این حیوانات به ظاهر متفاوت، چه وجه مشترکی با یکدیگر دارند؟

به گفته دینا ایمرا از دانشگاه ییل در شهر نیوهیوِن واقع در ایالت کنتیکت، همه موارد گفته شده بستگی به این دارند که حیوان مادر چه میزان بر رحم خود کنترل دارد. در مقاله‌ای که در سال ۲۰۱۱ منتشر شد، ایمرا و همکارانش خاطر نشان کردند که در حیواناتی که قاعدگی دارند، دگرگونی و تغییر شکل دیواره رحم، کاملاً توسط خود مادر و به کمک هورمون پروژسترون کنترل می‌شود. رویان‌ها تنها در صورتی در دیواره رحم کاشته می‌شوند که دیواره آن ضخیم و دارای سلول‌های بزرگ تخصص‌یافته باشد؛ بنابراین این بدان معنا است که ماده می‌تواند به طور مؤثری کنترل کند که باردار شود و یا نشود؛ به این توانایی و قابلیت دسیدوالیزاسیونِ خود بخود (spontaneous decidualisation) گفته می‌شود. در بیشتر پستانداران دیگر، این تغییرات در رحم، توسط سیگنال‌هایی از رویان تحریک می‌شوند. در حقیقت، آستر رحم در پاسخ به بارداری ضخیم می‌شود. ایمرا می‌گوید:

ارتباط خوبی بین گونه‌هایی که قاعدگی دارند و گونه‌هایی که دسیدوالیزاسیون خود بخود را بروز می‌دهند، وجود دارد.

با فرض اینکه این الگو وجود دارد، به نظر می‌رسد که ایمرا پرسش کلیدی را یافته است؛ چرا برخی از ماده‌ها آستر رحم‌شان را کنترل می‌کنند، درحالی که برخی دیگر اجازه می‌دهند تا جنین‌های متولد نشده‌شان، کنترل آن‌ها را بدست گیرند؟ ایمرا افزود:

ما استدلال می‌کنیم که دسیدوالیزاسیون خودبخود، احتمالاً به دلیل کشمکش و ستیز بین مادر و جنین تکامل یافته است.

حشره‌خوارهای فیلچه‌ای صخره‌ای شرقی قاعده می‌شوند

ما دو احتمال را در نظر گرفته‌ایم، به ویژه در پریمات‌ها؛ اولین مورد این است که دسیدوالیزاسیون خود بخود ممکن است به منظور محافظت از مادر در برابر جنین پرخاشگر، تکامل یافته باشد. تمام جنین‌ها برای جستجوی مواد غذایی و خوراک، به دورن آستر رحم مادرشان پناه می‌برند، اما برخی این کار را بیشتر از دیگران انجام می‌دهند. در اسب‌ها، گاوها و خوک‌ها، رویان به سادگی بر سطح آستر رحم می‌نشیند. در سگ‌ها و گربه‌ها، جنین کمی بیشتر به داخل فرو می‌رود. اما در انسان‌ها و سایر پریمات‌ها، جنین تماماً آستر رحم مادر را حفاری می‌کند تا مستقیماً در خون مادر خود غوطه‌ور شده و آبتنی کند. الیزابت رُو از دانشگاه پردیو در وِست‌ لافایت ایالت ایندیانا می‌گوید:

به این دلیل است که مادران و نوزادان درگیر یک طناب‌کشی فرگشتی هستند.

دیواره رحم
دیواره ضخیم شده و آماده بارداری می‌شود

مادر می‌خواهد تا میزان مواد غذایی را که به هر نوزاد می‌دهد، جیره‌بندی کند. بنابراین برای او کمی مواد غذایی باقی می‎ماند و می‌تواند نوزادان بیشتری داشته باشد. از طرف دیگر، کودک در حال رشد می‌خواهد تا جایی که امکان دارد از مادرش انرژی بگیرد. ایمرا اظهار کرد:

هرچه جنین ستیزه‌جوتر و بیشتر پرخاشگر می‌شود، مادر قبل از اینکه حمله صورت بگیرد، خود را برای دفاع آماده می‌کند.

دومین احتمال این است که دسیدوالیزاسیون خودبخود، فرگشت یافته است تا از شر رویان‌های بد خلاص شود. رویان‌های انسان بسیار مستعد ابتلا به ناهنجاری‌های ژنتیکی هستند و به همین دلیل است که بسیاری از بارداری‌ها در چند هفته اول با شکست مواجه می‌شوند. این ممکن است به دلیل عادات جنسی غیر عادی ما باشد. ایمرا می‌گوید:

برخلاف بسیاری از پستانداران دیگر که دقیقاً در پیرامون زمان تخمک‌گذاری خود، جفت‌گیری می‌کنند، انسان‌ها می‌توانند در هر زمانی طی چرخه تولیدمثلی، جماع کنند که به آن جماع تمدید شده گفته می‌شود.

حشره‌خوار فیلچه‌ای حنایی
حشره‌خوارهای فیلچه‌ای حنایی نیز قاعدگی دارند

سایر پریمات‌ها، برخی از گونه‌های خفاش و حشره‌خوارهای جهنده که قاعده می‌شوند، همگی جماع تمدید شده را به کار می‌گمارند. در نتیجه، به گفته ایمرا، یک تخمک ممکن است تا زمانی که بارور شود، چند روز عمر داشته باشد. پیرش تخمک‌ها ممکن است به رویان‌های غیرطبیعی منجر شوند. به محض اینکه آستر رحم ضخیم شده و تغییر کند، سلول‌های آن توانایی تشخیص و پاسخ به رویان‌های معیوب را به دست می‌آورند. ایمرا می‌گوید:

بنابراین دسیدوالیزاسیون خود بخودی، می‌تواند برای مادر راهی را فراهم کند تا قادر باشد تا منابع خود را حفظ کند. این کار او را از سرمایه‌گذاری در رویان بد، باز می‌دارد، به او اجازه می‌دهد تا از راه درست از آن خلاص شده و بدن خود را برای یک بارداری موفق دیگر آماده کند.


بیشتر بخوانید: چرا ما تنها گونه‌ باقیمانده از تبار انسان هستیم؟


خب از این منظر کمی معقول به نظر می‌رسد. تقریباً تمامی پستاندارانی که قاعده می‌شوند، بارداری طولانی مدتی دارند و اغلب برای داشتن یک یا دو بچه در یک زمان، سرمایه‌گذاری می‌کنند. در نتیجه، از دست دادن حتی یک نوزاد، هزینه سنگینی در پی خواهد داشت. بنابراین فرگشت از هر چیزی که مانع از بارداری‌های بدشگون شود، جانبداری می‌کند. در راستای این ایده، پژوهش منتشر شده در سال ۲۰۰۸ نشان داد که رویانِ میمون‌های رزوس نیز مستعد ناهنجاری‌های ژنتیکی هستند. ایمرا اظهار نمود که ما داده‌های مشابهی برای بسیاری از گونه‌های دیگر در اختیار نداریم، در نتیجه این ایده را نمی‌توان به درستی سنجید و آزمایش کرد. درحالی که ما هنوز قادر نیستیم تا اطمینان داشته باشیم که به چه دلیلی دسیدوالیزاسیون خود بخودی تکامل یافته است، اما هنوز هم به حل معمای قاعدگی نزدیک هستیم.

ماکاک‌های رزوس در سرتاسر چرخه‌ تولیدمثلی ماده جفت‌گیری می‌کنند

ایده‌های فین، استراسمن و ایمرا همگی حاکی از آنند که قاعدگی انسان یک محصول جانبیِ تصادفی از نحوه‌ی فرگشت تولیدمثل ما است که می‌تواند نتیجه‌ای از جنین‌های ستیزه‌جوی ما باشد، یا عادت جفت‌گیری ما صرف نظر از اینکه زنان در حال تخمک‌گذاری باشند یا نباشند و یا هر دو باشد. در گونه‌هایی که به طور متفاوتی تولیدمثل می‌کنند، قاعدگی هرگز مجبور نبود تا اتفاق بیافتد. در حقیقت قاعدگی خود یک اتفاق نادر است؛ در حیات‌وحش و در برخی از جوامع بشری هنور هم نادر می‌باشد. این امر به این دلیل است که پستانداران وحشی که قاعدگی دارند، بیشتر وقت و زمان خود را یا در دوران بارداری و یا شیردهی سپری می‌کنند. رسوایلر می‌گوید:

براستی پیدا کردن حیوانی که قاعدگی داشته باشد، شانس زیادی را می‌طلبد.

زنان دوگون بیشتر یا باردارند یا در حال شیردهی می‌‎باشند

قاعدگی در جوامع بشری که از هیچگونه روش‌های پیشگیری از بارداری استفاده نمی‌کنند نیز نادر است. امروز تعداد معدودی از جمعیت‌های”باروری طبیعی”وجود دارد و زنان در این جوامع، بیشتر عمر تولیدمثلی خود را یا باردارند و یا شیرده‌ هستند. در میان مردم دوگون، جمعیتی با باروری طبیعی در کشور مالی، استراسمن متوجه شده است که زنان در طول عمرشان تنها ۱۰۰ بار پریود می‌شوند؛ احتمالاً در بیشتر تاریخ گونه ما انسان‌ها، این تعداد نسبتاً معمول بوده است. در مقابل بیشتر زنان مدرن، ۳۰۰ تا ۵۰۰ بار پریود می‌شوند. استراسمن اظهار کرد:

آنچه به عنوان بخشی از فرگشت‌مان تجربه می‌کنیم، بسیار غیر معقول است.

کلانسی می‌گوید:

زنانی هستند که گاهی اوقات از اینکه پریود نشوند می‌ترسند؛ من فکر می‌کنم درک منشأ چگونگی عملکرد بدن‌مان به ما کمک می‌کند تا بفهمیم سر حد نرمال بودن، بسیار گسترده‌تر از آنچه که گمان می‌کنیم، است. به جای اینکه هر نیشگون کوچک و هر تفاوت کوچکی که داریم را آسیب‌شناسی کنیم، شاید بهتر است از آن بگذریم و رهایش کنیم.

منِ ۱۱ ساله با این ایده‌ها چه کاری از پیش می‌بردم؟ هیچکدام از این‌ها اولین پریود‌های دردناک مرا، آرام نمی‌کرد. اما شاید اگر می‌توانستم ناراحتی خود را از چنین منظر وسیع نظاره کنم، احساس بهتری داشتم.