Black Death

مرگ سیاه؛ طاعون

در طول تاریخ، بیماری طاعون بار ها شیوع پیدا کرده است و هر بار تعداد زیادی قربانی به همراه داشته است ولی در قرن چهاردهم میلادی، بزرگترین شیوع طاعون، معروف به مرگ سیاه، بیش از ۱۰۰میلیون انسان را قربانی خود کرد و تاثیر غیر قابل انکاری بر آینده بشریت گذاشت.  مرگ سیاه یا طاعون بزرگ، بین سال های ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۱ در اروپا شیوع پیدا کرد و تقریباً ۶۰% جمعیت اروپا را از بین برد. تلفات آن به حدی زیاد بود که بیش از ۳۰۰ سال طول کشید تا جمعیت اروپا دوباره به مقدار پیش از طاعون برگردد.

این بیماری که توسط باکتری یرسینیا پستیس ایجاد می شود، توسط کک ها و موش های سیاه حمل کننده آنها منتقل می شود. باکتری در بدن کک ها رشد می کند و مانع تغذیه آنها می شود، در نتیجه کک باکتری را بالا می آورد و آنرا به بدن موش منتقل می کند. موش آلوده پس از مدتی می میرد و باکتری به هدف بعدی منتقل می شود که ممکن است موش یا انسان باشد و این روند انتقال می یابد. مرگ دسته جمعی موش ها یکی از نشانه های طاعون است.

طاعون انواع مختلفی دارد از جمله طاعون عفونتی خون، ریوی، خیارکی؛ ولی عامل اصلی مرگ سیاه طاعون خیارکی بوده است. این باکتری در بدن انسان وارد دستگاه لنفاوی شده و در غدد لنفاوی تجمع می یابد و باعث ایجاد تورم و التهاب در اطراف این غدد، مثل گردن، ران و زیر بغل می شود. سپس فرد آلوده دچار تب و لرز شدید شده، گاهاً خون بالا آورده و در نهایت علائم مشابه قانقاریا در بدن فرد مشاهده می شود و می میرد. این فرآیند در لحظه آلوده شدن تا لحظه مرگ بین یک هفته تا بیست روز به طول می انجامد.

منشأ طاعون بزرگ

تا سال های اخیر گمان می شد که منشأ طاعون در کشور چین بوده است و از آنجا همراه جنگ و بازرگانی به اروپا رسیده است؛ ولی دانشمندان در تحقیقات جدید متوجه شده اند که منشأ این بیماری در سواحل شمالی و غربی دریاچه خزر و اطراف رود ولگا بوده است. این نواحی در قرن چهاردهم، تحت فرمانروایی قبیله طلایی مغول ها قرار داشته و مغول ها حدوداً در همان تاریخ تحت فرمان چنگیز خان، شروع به کشور گشایی و افزایش قلمرو خود کردند. آنها از سمت شمالی چین شروع به حرکت به سوی اروپا کردند و در مسیر تمام کشور ها و شهر ها را فتح کردند.

در گذشته گمان می شد که طاعون از طریق جاده ابریشم و بازرگانی از چین به اروپا رسیده است؛ ولی مغول ها که به اسلام روی آورده بودند، هرگونه تجارت با مسیحیان را قطع نمودند و جاده ابریشم را بر مسیحیان مسدود کردند. در نتیجه روسیه که در مسیر مستقیم تجارت در جاده ابریشم بود، یکی از آخرین کشور هایی بود که به طاعون آلوده شد.

آغاز شیوع در اروپا

مغول ها در طی کشور گشایی خود، باکتری مولد طاعون را در ارتش خود حمل کردند تا به کشور کریمه در مرز اروپا رسیدند. آنها در طی محاصره شهر کافا، متوجه شدند سربازانشان به سرعت در حال مرگ هستند و به زودی ارتشی برای محاصره شهر باقی نخواهد ماند، پس برای تسریع محاصره و شکست شهر، سربازان آلوده را با منجنیق به داخل شهر پرتاب نمودند. شهر کافا که به طاعون آلوده شده بود به راحتی شکست خورد ولی پیش از سقوط شهر، بازرگانان ایتالیایی با کشتی از شهر فرار کردند. این بازرگانان که هم خود آلوده بودند و هم موش های آلوده را در کشتی خود حمل میکردند پس از توقف در چند بندر، در بندر سیسیل کناره گرفتند و شیوع طاعون در اروپا از این جزیره آغاز شد.

کک های ناقل به انسان ها حمله میکردند و انسان های آلوده نیز برای فرار از مرگ به کشور های همسایه فرار میکردند. کشتی های تجاری انسان ها و موش های آلوده را به سرتاسر اروپا منتقل کردند و طاعون به سرعت در اروپا فراگیر شد. طاعون که پیش از رسیدن به اروپا، در آسیا بیش از ۲۵ میلیون قربانی گرفته بود، اکنون به سرعت در اروپا پخش می شد. در سال ۱۳۴۸ به بریتانیا کبیر، در سال ۱۳۴۹ به جزایر اسکاندیناوی و در نهایت در سال ۱۳۵۱ به روسیه رسید و اکثر نقاط اروپا را آلوده کرد.

 

Path of Plague

علل شیوع سریع

در اروپای قرن چهاردهم، به بهداشت اهمیت خیلی کمی داده می شد. تا قرن نوزدهم سیستم فاضلاب در اروپا وجود نداشت و آلودگی و فضولات در خیابان ها به راحتی پراکنده می شد. به علت افزایش بدون کنترل جمعیت، منابع غذایی به شدت کاهش پیدا کرده بود و قحطی و گرسنگی در سرتاسر اروپا بیداد می کرد. روستاییان برای فرار از قحطی به شهر ها پناه می آوردند و حیوانات خود را در میان آلودگی فضولات و زباله ها رها می کردند.

کلیسا علت مرگ های گسترده حاصل از طاعون را خشم الهی اعلام کرده بود. در نتیجه مردم تمام تلاششان را می کردند تا گناه نکنند. لباس های جدید نمی خریدند و حمام نمی رفتند. برخی باور داشتند که بوی بد مانع بیماری می شود و خود را آلوده تر می کردند. مرگ های گسترده مردم را مجبور کرده بود که مرده ها را در گور های دسته جمعی خاک کنند و این تعداد جسد آلوده در یک محل تنها شیوع بیماری را سریع تر می کرد. همه این موارد بستری مناسب برای شیوع طاعون فراهم کرده بود.

فرضیه های مردم پیرو مرگ های گسترده

طاعون همه مردم را هدف قرار داده بود و بین فقیر و غنی، دیندار و کافر، خوب و بد فرقی نمی گذاشت و مردم به دنبال پیدا کردن علت بیماری، فرضیه های مختلف ارائه می دادند.

برخی در یک خط قرار گرفتن سیاره های مریخ، مشتری و زحل را علت بیماری می دانستند؛ برخی دیگر یهودیان را مقصر دانستند زیرا یهودیان به سبب ملزومات مراسم های دینی، بهداشت را رعایت می کردنند و خیلی کمتر به طاعون مبتلا شدند. مسیحیانی که یهودیان را مقصر می دانستند، آنها را دسته جمعی به قتل می رساندند و یا به آتش می کشیدند ولی باز هم تاثیری در سرعت شیوع طاعون نداشت. برخی دیگر که گمان می کردند بیماری، خشم خداست، اعتقاد خود را به خدا از دست دادند زیرا نمی توانستند قبول کنند که خدا گناهکار و بی گناه را با هم مجازات کند.

 

Dance of Death

 

عواقب و نتایج

طاعون نوعی انتخاب طبیعی بود که انسان های ضعیف و اضافی را حذف کرد و فضا را برای پیشرفت انسان های قوی تر فراهم کرد. انسان هایی که از شیوع طاعون جان سالم به در بردند، سیستم ایمنی قوی تری داشتند و در نتیجه، فرزندان آنها نیز سیستم ایمنی قوی تری خواهند داشت که این موضوع برای پیشرفت و بقای انسان ها بسیار مفید بود.


بیشتر بخوانید: کمک جهش های ژنتیکی در مقاومت به طاعون و بیماری های کشنده دیگر


طاعون، تغییر چشمگیری در جمعیت جهان ایجاد کرد. اروپا که به علت افزایش شدید جمعیت، با مشکلاتی مانند کمبود منابع غذایی، کمبود کار، فقر شدید، و اختلاف طبقاتی رو به رو بود، پس از طاعون، با کاهش شدید جمعیت، به آرامشی نسبی رسید. با کاهش جمعیت، فرصت های شغلی بیشتری برای مردم فراهم شد و به علت افزایش نیاز به نیروی کار، حقوق ها افزایش یافت، فقر کاهش پیدا کرد و اختلاف طبقاتی تا حدود زیادی از بین رفت. با کم شدن اعتقادات دینی مردم، قدرت کلیسای کاتولیک به شدت کاهش یافت و زمینه های انقلاب پروتستان ها فراهم شد. همچنین با دخالت کمتر کلیسای کاتولیک، زمینه برای پیشرفت علم فراهم شد. بهداشت فردی و جمعی در سرتاسر جهان بهبود پیدا کرد.همچنین پس از شیوع بعدی طاعون در قرن هفدهم در بریتانیا و کاهش دوباره جمعیت، احساس نیاز به جایگزینی انسان با ماشین، زمینه را برای انقلاب صنعتی فراهم کرد.

اگر مرگ سیاه رخ نداده بود، در اروپای قحطی زده، میلیون ها نفر از گرسنگی می مردند و بسیاری دیگر با آدم خواری و یا کار های وحشیانه دیگر، اقدام به بقا می کردند که باعث می شد، تمدن انسان ها هزاران سال به عقب برگردد و ما اکنون در جهانی بسیار متفاوت و تاریک تر زندگی می کردیم.